Sürətlə Gedənlər Telefonlarını Sevir: Tədqiqat Nə Göstərir və Bu Bakı Sürücüləri Üçün Nə Demək Edir

## Sürətlə Gedənlər Telefonlarını Sevir: Təhlükəli Bir Vərdişin Dərindən Araşdırılması Yeni bir fundamental tədqiqat müasir yollarda müşahidə edilən ən narahedici davranış nümunələrindən birini işıqlandırdı: sürətlə gedən sürücülərin sükan arxasında telefon istifadə etmə ehtimalı çox daha yüksəkdir. Bu narahedici korrelyasiya yalnız özlərini deyil, ətraflarındakı bütün digər yol istifadəçilərini də təhlükəyə atan yüksək riskli sürücü profilini ortaya qoyur. ### Tədqiqat Nə Aşkar Etdi? Avtomobil və yol təhlükəsizliyi analitikləri tərəfindən aparılan tədqiqat — o cümlədən Cars.com tərəfindən istinad edilən məlumatlar — bir çox regionda minlərlə sürücünün idarəetmə vərdişlərini araşdırdı. Nəticələr açıq və birmənalı idi: müntəzəm olaraq müəyyən edilmiş sürət həddini aşan sürücülərin diqqəti yayındıran idarəetmə davranışlarına, xüsusilə də smartfon istifadəsinə, daha çox meyilli olduqları müəyyən edildi. Tədqiqatın əsas nəticələri: - **Sürətlə gedənlər, sürət həddinə riayət edən sürücülərlə müqayisədə sükan arxasında telefon istifadə etmə ehtimalı 50% daha yüksəkdir.** - Sürət həddinə 16 km/s-dən çox aşan sürücülərdə əldə tutulan telefonun ən yüksək istifadə nisbəti müşahidə edildi. - Sürət artırarkən telefon istifadəsi yalnız mesajlaşma ilə məhdudlaşmırdı — sosial mediaya baxmaq, zəng etmək, video izləmək və əlsiz sistemlər olmadan naviqasiya proqramlarından istifadə kimi davranışları da əhatə edirdi. - Sürət artımı ilə telefon distraksiyasının birləşməsi, hər bir davranışın tək başına yaratdığı riskdən **üç dəfədən çox** ölümcül qəza riskini artırır. ### Davranışın Arxasındakı Psixoloji Mexanizmlər Sürücü psixologiyası üzrə mütəxəssislər qeyd edir ki, bir sürücünü sürət artırmağa məcbur edən eyni xüsusiyyətlər — qaydalara etinasızlıq, öz bacarıqlarına həddindən artıq inam, heyəcan axtarışı davranışı və toxunulmazlıq hissi — onu telefon istifadəsi kimi digər riskli davranışlara da daha həssas edir. Nəqliyyat davranış analitikləri qeyd edir ki, riskə dözümlü sürücülər öz vərdişlərini bölmürlər. 60 km/s zona məhdudiyyətini keçərək 120 km/s sürətlə hərəkət etməyə özünü rahat hiss edən insan eyni zamanda Instagram-ı da nəzərdən keçirməyə psixoloji cəhətdən hazır olur. Bu, **risk kompensasiyası** olaraq bilinir — sürücünün bir sahədəki özünəinamının başqa sahədə qəbul etdiyi təhlükəni azaltdığı hal. Bundan əlavə, yüksək sürətlə idarəetmə bəzi sürücülərin güclendirici hesab etdiyi yanlış nəzarət hissi və adrenalin yarada bilər. Bu anlarda telefonun götürülməsi isə bu psixoloji dövrəni daha da gücləndirir. ### Rəqəmlər Danışır: Distraksiya və Sürət — Ölümcül Bir Birləşmə Qlobal yol təhlükəsizliyi təşkilatlarına görə: - Əsasən telefon istifadəsindən qaynaqlanan distraksiya ilə əlaqəli idarəetmə, dünya üzrə **bütün yol nəqliyyat ölümünün təxminən 25-30%-inə** səbəb olur. - Sürət aşımı müstəqil olaraq **bütün ölümcül qəzaların təxminən 30%-inə** cavabdehdir. - Bu iki amil birləşdikdə, reaksiyanı dramatik şəkildə azaldır, dayanma məsafəsini artırır və sürücünün ani təhlükələrə cavab vermə qabiliyyətini məhdudlaşdırır. 60 km/s sürətlə hərəkət edərkən telefona yalnız 2 saniyə baxan sürücü təxminən **33 metr tamamilə kor vəziyyətdə** hərəkət edir. 100 km/s sürətdə isə eyni 2 saniyelik baxış — futbol meydançasının yarısından çox olan — **55 metrdən çox** yolu gözlər yolda olmadan qət edir. ### Bakı Yolları: Böyüyən Bir Böhran Azərbaycanın paytaxtı və ən sıx məskunlaşmış şəhəri olan Bakıda bu nəticələr xüsusi təcililik daşıyır. Bakı son iki onillik ərzində sürətli urbanizasiya və yollarındakı nəqliyyat vasitələrinin sayında əhəmiyyətli artım yaşadı. Tbilisi prospekti, Heydər Əliyev prospekti və sahil bulvarı kimi əsas magistrallar hər gün son dərəcə yüksək nəqliyyat həcmi ilə üzləşir. Azərbaycan Dövlət Yol Polisi Departamentinin trafik statistikası yol nəqliyyat qəzalarının ölkədəki qeyri-təbii ölümün aparıcı səbəblərindən biri olmağa davam etdiyini göstərir. Rəsmi məlumatlar daha sərt tətbiqetmə kampaniyalarından sonra yaxşılaşmalar göstərərkən, əsas davranış problemləri — sürət aşımı və telefon istifadəsi — geniş yayılmış olaraq qalır. **Yerli müşahidələr və hesabatlar aşağıdakıları vurğulayır:** - Bakı sürücülərinin, xüsusilə 18-35 yaş arasındakı gənc kişi sürücülərin, şəhər yollarının və magistralların yüksək sürətli hissələrini keçərkən smartfonlardan istifadə etdiyi müşahidə edilir. - Bakı-Sumqayıt magistralı və Bakı ətrafındakı həlqəvi yol, telefon istifadəsi ilə birlikdə təhlükəli sürət aşımının tez-tez bildirildiyi zonalar kimi xüsusi olaraq müəyyən edilir. - Səfərlərini və çatdırılmalarını tez başa çatdırmaq üçün vaxt təzyiqi altında olan taksi sürücüləri və kuryer xidməti sürücüləri, şəhərdəki idarəetmə zamanı telefon istifadəsi hadisələrinin qeyri-mütənasib bir hissəsini təşkil edir. ### Azərbaycanda Hüquqi Çərçivə Azərbaycanda sürüş zamanı əldə tutulan mobil telefonların istifadəsini qadağan edən qanunlar mövcuddur. Azərbaycanın İnzibati Xətalar Məcəlləsinə əsasən, sürüş zamanı əldə tutulmuş telefon istifadəsi ilə yaxalanan sürücülər cərimə ilə üzləşir. Sürət ihlalları isə sürücünün sürət həddi üzərindəki nə qədər hərəkət etdiyindən asılı olaraq artan cəzalara tabedir. Bununla belə, tətbiqetmə qeyri-ardıcıl olaraq qalır və artıq riskə dözümlü davranış nümayiş etdirən sürücülərin çoxu cəzaları kifayət qədər caydırıcı hesab etmir. Azərbaycanda yol təhlükəsizliyi müdafiəçiləri uzun müddətdir aşağıdakıları tələb edir: - Avtomatik sürət və telefon aşkarlama kameralarından istifadənin artırılması. - Yüksək cərimələr və bal əsaslı sürücülük lisenziyası cəza sistemlərinin tətbiqi. - Davamlı sürücülük lisenziyası yenilənməsinin bir hissəsi kimi məcburi yol təhlükəsizliyi təhsilinin keçirilməsi. - Bakı, Gəncə və Sumqayıt kimi şəhər mərkəzlərindəki gənc sürücüləri hədəfləyən ictimai maarifləndirmə kampaniyaları. ### Texnologiyanın Rolu: İkitərəfli Bir Qılınc Maraqlısı odur ki, sürücüləri yayındıran eyni smartfonlar həyat xilas etmə potensialına da malikdir. Qabaqcıl sürücü yardım sistemləri (ADAS) ilə təchiz edilmiş müasir smartfonlar və nəqliyyat vasitələri: - Hərəkət aşkar edildikdə bildirişləri susduran **Sürüş Zamanı Narahat Etmə** rejimlərini avtomatik olaraq aktivləşdirə bilər. - Sürücülərin gözlərini yoldan ayırmadan ünsiyyət qurmasına imkan verən **Bluetooth və əlsiz zəng** sistemlərindən istifadə edə bilər. - Google Maps və Waze kimi naviqasiya proqramları vasitəsilə **real vaxt sürət həddi xəbərdarlıqları** verə bilər. - Daha yeni nəqliyyat vasitələrindəki **toqquşma xəbərdarlıq sistemləri** və avtomatik fövqəladə əyləc (AEB) xidmətlərini təklif edə bilər. Bununla belə, texnologiya yalnız sürücülər bu funksiyalardan istifadə etməyi seçdikdə təsirli olur. Azərbaycanda və daha geniş regionda yüksək riskli sürücü demoqrafiyası arasında təhlükəsiz sürüş texnologiyalarını qəbul etmək üçün istəyin aşağı olduğu müşahidə edilir. ### Sürücülər, Ailələr və Səlahiyyətlilər Nə Edə Bilər? **Fərdi sürücülər üçün:** - Cazibəni aradan qaldırmaq üçün maşını işə salmadan əvvəl telefonu torpaq qutusu və ya çantaya qoyun. - Zənglər üçün əlsiz sistemlərdən istifadə edin, naviqasiyanı sürüşə başlamazdan əvvəl qurun. - Smartfonunuzda avtomatik "Narahat Etmə" rejimini aktivləşdirin. - Özünüzə xatırladın: heç bir mesaj, bildiriş və ya zəng insan həyatına dəyməz. **Ailələr və icmalar üçün:** - Gənc və yeni sürücülərlə telefon istifadəsi və sürət aşımının real riskləri haqqında açıq söhbətlər aparın. - Nümunə göstərin — uşaqlar və sərnişinlər sürücü davranışını görür və ondan təsirlənir. - Sürüş zamanı telefon funksiyalarını deaktiv edən proqramlardan istifadəni təşviq edin. **Azərbaycanda səlahiyyətlilər və siyasətçilər üçün:** - Daha mürəkkəb yol kənarı aşkarlama texnologiyasına investisiya qoyun. - Yerli mediadan, sosial platformalardan və məktəblərdən istifadə edərək davamlı, emosional rezonans yaradacaq ictimai maarifləndirmə kampaniyaları başladın. - Təhlükəsiz sürüş proqramı funksiyalarını təbliğ etmək üçün telekommunikasiya şirkətləri ilə əməkdaşlıq edin. - Yalnız simvolik cərimələr deyil, həqiqi caydırıcılıq yaratmaq üçün cəzaları gücləndir. ### Mədəni Dəyişim Lazımdır Son olaraq, tədqiqatın mesajı aydındır: sürət aşımı və telefon istifadəsi ayrı-ayrı pis vərdişlər deyil — bunlar həm fərdi, həm də mədəni cəhətdən həll edilməsi lazım olan daha geniş riskə dözümlü bir düşüncə tərzinin ifadələridir. Sürüş mədəniyyəti tarixi olaraq qəti və sürəti üstün tutan davranışa meyl edən Bakıda və bütün Azərbaycanda bu mədəni dəyişim həm zəruri, həm də təcilidir. Hər il Azərbaycan yollarında ailələr tamamilə qaçınıla bilən qəzalarda sevdiklərini itirir. Məlumatlar, elm və insan hekayələri hamısı eyni nəticəyə işarə edir: telefonu yerə qoymaq və sürət həddinə hörmət etmək hər hansı bir sürücünün özünü və başqalarını qorumaq üçün edə biləcəyi ən sadə, ən güclü şeylər arasındadır. Yol diqqətsizliyi bağışlamır. Yüksək sürətdə, əlindəki telefonla isə səhv üçün hər hansı bir marj tamamilə yox olur.